Next
तुझ्या कांतिसम रक्तपताका…
अनिल गोविलकर
Friday, February 08 | 03:00 PM
15 0 0
Share this story



सध्या काहीसा कालबाह्य झालेला संस्कार म्हणजे सकाळी उठून सडासंमार्जन करून, घरासमोरील छोट्या अंगणात रेखीव पांढरी रांगोळी काढून, धूत वस्त्रांनिशी तुळशी वृंदावनाची पूजा करणे. अर्थात हल्लीच्या धकाधकीच्या आयुष्यात इतका निवांतपणा मिळणे अवघडच. याच संस्काराला जोडून जन्म झाला तो भूपाळीचा. पहाटेच्या वेळी, सगळीकडे शांतता पसरलेली असताना, अत्यंत निर्व्याज मनाने देवाची केलेली ही पूजा.

पूर्वीच्या मराठी चित्रपटांत भूपाळी ही असंख्य वेळा वावरली आहे. किंबहुना चित्रपटातच नव्हे तर मराठी खासगी भावगीतांतदेखील अनेक भूपाळीगीतांनी मानाचे स्थान मिळवले आहे. भूपाळी या शब्दातच भूप रागाचा अर्थ दडलेला आहे आणि बहुधा त्यामुळेच बहुतेक सगळी गाणी ही याच रागाशी जुळलेली असावीत. माडगूळकर यांचे शब्द हा खरे तर स्वतंत्र निबंधाचा विषय आहे. संस्कृत साहित्य आणि मराठी संस्कृती, दोन्हींचा अचूक आणि नेमका वापर त्यांच्या कवितेत आढळतो. भूपाळी लिहिताना, माडगूळकर संस्कृत साहित्यातून अनेक उपमा उचलतात आणि आपल्या रचनेत चपखल बसवतात. कविता लिहिताना, प्रत्येक शब्दाचा, त्याच्या मागील तसेच पुढील शब्दांशी जोड लावताना, त्यातून आशयवृद्धी कशी होईल आणि त्यायोगे सगळीच कविता घाटदार कशी होईल, याचा नेमका विचार वाचताना बघता येतो. बघायचे झाल्यास, पहिल्याच ओळीत, गणपतीच्या त्वचेचा लाल रंग - त्या रंगाचा रक्ताशी जोडलेला संबंध आणि पहाटेच्या हळुवार वाऱ्यावर हलणाऱ्या पताकांचे ‘फडकती’ शब्दाशी नेलेले नाते. तसेच पुढील ओळीत सूर्याचा उल्लेख ‘अरुण’ शब्दाने केलेला आणि यालाच लागून, पहाट शब्दाऐवजी ‘प्रभात’ शब्द योजून कवितेला वेगळेच परिमाण दिले आहे. खरे तर हे चित्रपटगीत न वाटता, एखादी सुंदर भावकविताच वाटते.

संगीत स्नेहल भाटकरांचे आहे. मूळचे भजनी संप्रदायातील कलाकार परंतु जात्याच कवितांना चाली लावण्याचा छंद, यामुळेच त्यावेळच्या सुप्रसिद्ध एचएमव्ही कंपनीत नोकरी. संगीतकार म्हणून विश्लेषण करायचे झाल्यास, चाली या अतिशय शब्दानुकूल तरीही सरळ, साध्या असायच्या. प्रयोगशीलता फारशी आढळत नाही. हिंदी चित्रपटांतदेखील वावर होता, पण तरीही जम बसला नाही. शब्दांना गोंजारून चाली लावण्याचा कल दिसतो. याचाच परिणाम असा झाला, चाल लावताना,शब्दांची मोडतोड किंवा भरमसाट तानांच्या भेंडोळ्या सोडायच्या किंवा मोठा ऑर्केस्ट्रा (मराठी गाण्यांच्या बाबतीत असे भाग्य जवळपास नाहीच्या अंगानेच होते) पदरी बाळगायचा, असले काहीही नसायचे. एकूण चित्रपटांची संख्या बघायला गेले तर १९४७ पासून कार्यरत असलेला कलाकार, परंतु हिंदी चित्रपटांची संख्या ५० देखील नाही. मराठीतदेखील असाच प्रकार दिसतो. संख्येने कमी असल्याने विश्लेषण करणे, काही प्रमाणात जड जाते, कारण एकच एक शैली तयार होत नाही. अर्थात शैली तयार होणे, हा चुकीचा निकष आहे, असे म्हणायलाच हवे.

गाण्याच्या सुरुवातीलाच सतारीचा पीस आहे. ज्यातून चालीचे कुळशील आणि अंदाज समजून घेता येतो आणि चाल मुखड्याकडे कशी वळणार आहे, याचा अंदाजदेखील येतो. गाण्याचा मुखडा सुरू होतो आणि तबल्याच्या नादाबरोबर जरा खालच्या आवाजात छोट्या झांजेचा ध्वनी ऐकायला मिळतो. झांजेचा आवाज अगदी हलका आहे. आपल्या मराठी संस्कृतीत या वाद्याला महत्त्व आहे. चाल अगदी साधी पण अतिशय गोड अशीच आहे. मुखड्यातील दुसऱ्या ओळीतील ‘प्रभात’ शब्द घेताना चाल वरच्या पट्टीत जाते तरीही संपूर्ण चाल ही मध्य सप्तकातच फिरत आहे.

तुझ्या कांतिसम रक्तपताका, पूर्वदिशी फडकती
अरुण उगवला, प्रभात झाली, ऊठ महागणपती.

पहिल्या अंतऱ्याच्या आधीचे सतारीचे स्वर जरा बारकाईने ऐकले तर मुखडा सुरू होतानाचे सतारीचे स्वर आणि यावेळचे सतारीचे स्वर म्हणजे पहिल्या स्वरीक आशयाची पुढील पायरी आहे. याचाच अर्थ चाल बदललेली नाही. संपूर्ण गाणे हे गणपतीचे स्तवन असल्याप्रमाणे शब्दरचनेत गणपतीच्याच पारंपरिक कल्पना, वैशिष्ट्ये आली आहेत.

सूर्याआधी दर्शन घ्यावे, तुझे मूषकध्वजा
शुभद सुमंगल सर्वांआधी, तुझी पाद्यपूजा
छेडूनी वीणा जागविते तुज सरस्वती भगवती

हे गाणे ऐकताना आपल्याला कवी आणि संगीतकार याचबरोबर गायिका सुमन कल्याणपूर यांचेदेखील नाव घ्यावेच लागेल. खरे तर लताबाईंच्या आवाजाशी नाते सांगणारी गायकी होती, परंतु लताबाईंच्या सार्वभौमत्वामुळे सगळीच कारकीर्द लताबाईंच्या सावलीतच राहिली. सुमन कल्याणपूर यांचा आवाज सुरेल, हलका आणि पारदर्शक आहे. भडक नसलेले स्वनरंग आणि त्यांच्या सूक्ष्म छटा या आवाजात विपुलतेने आढळतात. परिणामतः त्यांच्या गायनातून विस्तीर्ण भावपट धुंडाळता येतो. आवाजावर शास्त्रीय संगीताचा गाढ संस्कार झाला आहे असे जरी जाणवत नसले तसेच खास पुरावा मिळत नसला, तरी संबंधित शैली अवगत करणे शक्य होते, हे जाणवत राहते.

आवडती तुज म्हणुनी आणली रक्तवर्ण कमळे
पाचमण्याच्या किरणांसम ही हिरवी दुर्वादळे
उभ्या ठाकल्या चौदा विद्या घेऊनिया आरती


याच गाण्याचा संदर्भ घेऊन बोलायचे झाल्यास, ‘आवडती तुज म्हणुनी आणली रक्तवर्ण कमळे’ ही ओळ गाताना, ‘आवडती तुज’ तीन वेळा, वेगवेगळ्या हरकतींनी नटवून गायले आहे. या हरकती ऐकताना, आपल्याला समजून घेता येतो तो या गायिकेच्या गळ्याचा पल्ला आणि नजर.

शूर्पकर्णका, ऊठ गजमुखा, उठी रे मोरेश्वरा
तिन्ही जगाचा तूच नियंता, विश्वासी आसरा
तुझ्या दर्शना अधीर देवा, हर, ब्रह्मा, श्रीपती


या बाबतीत आणखी काही विधाने ठामपणे करता येतील. लताबाईंनी आवाज आणि लगाव या बाबतीत जे कौशल्य आपल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत दाखवले त्याच्या जवळपास पोहोचल्या त्या फक्त सुमन कल्याणपूर. त्यांच्या वाट्याला अधिक संधी मिळाल्या असत्या, अधिक टिकाऊ चित्रपट आणि चाली मिळाल्या असत्या तर लताबाईंना पर्यायी केंद्र म्हणून प्रस्थापित होऊ शकल्या असत्या. किंबहुना पुढे जाऊन असेदेखील विधान करता येईल, काही गीतप्रकारांबाबत लताबाईंच्या एकाधिकारास आव्हान देण्यासाठी आवश्यक ती सामग्री सुमन कल्याणपूर यांच्याकडे असूनदेखील ते होऊ शकले नाही, हे दुर्दैव.

 
15 0 0
Share this story

Post Your Comment
मराठी English
Your Name *
Email
  Notify me once my comment is published
Comment *
Content limited to 1000 characters,1000 characters remaining.

Select Language
Share Link