Next
सामाजिक, सांस्कृतिक व आर्थिक इतिहासाचे अभ्यासतंत्र
फारुक नाईकवाडे
Friday, August 09 | 03:00 PM
15 0 0
Share this story


शासकीय अधिकारी कल्याणकारी राज्याचे प्रतिनिधित्व करत असतात. शासनाचा नफा-तोटा नव्हे तर जनतेच्या ‘कल्याणा’चे उद्दिष्ट ठेवून त्यांना कार्य करायचे असते. हे कल्याणकारी कामाचे मापदंड समाजाची रचना, वैशिष्ट्ये आणि इतिहास यांच्या आधारे ठरतात. त्यामुळेच स्पर्धापरीक्षांच्या अभ्यासक्रमामध्ये ‘इतिहास’ हा घटक समाविष्ट असतो. ‘इतिहास’ हा समाज समजून घेण्याचा एक दृष्टिकोन आहे. तथ्यांच्या जंत्रीपेक्षा लॉजिक वापरून केलेला अभ्यास सोपा आणि परिणामकारक ठरतो, हे लक्षात घ्यायला हवे.
अभ्यासक्रमाचे विभाजन तीन कालखंड आणि कला-संस्कृतीघटक अशा चार विभागांत करणे व्यवहार्य ठरेल. त्या त्या कालखंडातील सामाजिक व आर्थिक मुद्द्यांचा तसेच कला व संस्कृती या घटकाचा अभ्यास कशा प्रकारे करावा याबाबत वाचा-

सामाजिक इतिहास
  • विविध समाजसुधारकांचे शिक्षणविषयक कार्य, शौक्षणिक संस्था, त्यांचे संस्थापक, देणगीदार, वौशिष्ट्ये अशा मुद्द्यांच्या आधारे आधुनिक शिक्षणाचा अभ्यास करावा. याबाबतीत नेमलेल्या समित्या व त्यांच्या शिफारशी यांचा अभ्यासही महत्त्वाचा ठरेल. महिला व मागासवर्गीयांच्या शिक्षणावर भर द्यावा, तसेच छत्रपती शाहू महाराजांची वसतिगृहे व इतर शौक्षणिक निर्णय यांचा अभ्यास महत्त्वाचा आहे.
  • वृत्तपत्रे, भाषा, त्यांचे संस्थापक, असल्यास ब्रीदवाक्य, सर्वात पहिले, सर्वात जुने वृत्तपत्र, नियतकालिक अशा पध्दतीने मुद्रित माध्यमांचा अभ्यास करता येईल. यामध्ये काही संघटनांची मुखपत्रेसुध्दा महत्त्वाची आहेत. महत्त्वाच्या वृत्तपत्रांबाबत त्यांमधील महत्त्वाच्या लेखांची शीर्षके, जाहिराती, देणगीदार, मदतगार व्यक्ती यांचा आढावाही अतिरिक्त गुण मिळवण्यासाठी महत्त्वाचा ठरेल.
  • सामाजिक-सांस्कृतिक बदल व भारत आणि महाराष्ट्रातील समाजसुधारकांचे कार्य या बाबी एकत्रितपणे अभ्यासायच्या आहेत. हा भाग संबंधित मुद्याची पार्श्वभूमी समजून घेऊन मग याच्या नोट्स टेबलमध्ये काढाव्या. समाजसुधारकांचा अभ्यास करताना त्यांची ठळक वैयक्तिक माहिती- पूर्ण नाव, महत्त्वाचे नातेवाईक, शिक्षण, सोबती इत्यादी, स्थापन केलेल्या आणि महत्त्वाची भूमिका निभावलेल्या संस्था, असल्यास वृत्तपत्र / नियतकालिक, साहित्य, त्यातील काही महत्त्वाचे उद्गार, महत्त्वाच्या घटना, कार्ये (कालानुक्रमे), असल्यास लोकापवाद आणि इतर माहिती हे मुद्दे पाहावेत.
  • यामधील संस्थांच्या स्तंभात संस्थेची स्थापना, कार्यपध्दती, महत्त्वाचे योगदान, ब्रीद, असल्यास मुखपत्र व संबंधित महत्त्वाची व्यक्तिमत्त्वे यांचा समावेश असावा.
  • विशेषत: अभ्यासक्रमात नमूद केलेल्या संस्था, समाजसुधारक, स्वातंत्र्यलढ्यावर प्रत्यक्ष परिणाम करणाऱ्या दलित व मुस्लीम सुधारणा चळवळींचा अभ्यास पार्श्वभूमी, कारणे, स्वरूप, परिणाम, प्रतिक्रिया व व्यक्तिमत्त्वे या मुद्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.
  • ऐतिहासिक तथ्यांच्या आधारे सामाजिक सुधारणांबाबतचे मूल्यमापन नोंदवल्यास बहुविधानी प्रश्नांची चांगली तयारी होईल.

आर्थिक इतिहास

  • ब्रिटिशांची आर्थिक नीती, महत्त्वाचे चार्टर कायदे, जमीन सुधारणा, जंगल कायदे इत्यादींचा भारतीय अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम व संबंधित भारतीय नेत्यांची विधाने या गोष्टी राष्ट्रवादाचा उदय व संघर्ष अभ्यासण्याआधी समजून घ्यायला हव्यात.
  • रेल्वे, टपाल व इतर प्रशासनिक व आर्थिक सुधारणांचा अभ्यास विकासाचे टप्पे, प्रत्येक टप्प्याची पार्श्वभूमी, संबंधित राज्यकर्ते या मुद्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.
  • भारतीय उद्योगपती, भारतीय उद्योगांची सुरुवात व त्यांची पार्श्वभूमी आणि त्यांच्याबाबत ब्रिटिशांचे धोरण हा भाग स्वातंत्र्यपूर्व कालखंडासाठी, तर कामगारचळवळी आणि त्यांची वाटचाल, महत्त्वाचे नेते, संघर्ष, मुखपत्रे या मुद्द्यांचा विचार स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्योतर या दोन्ही कालखंडांसाठी करावा. गांधीपर्वामधील स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांचे योगदानही विशेषत्वाने अभ्यासावे.
  • शेतकरी व आदिवासींचे बंड, १८५७ चा उठाव, गांधीयुगातील शेतकरी, आदिवासी, कामगार, संस्थानी जनता इ. च्या चळवळी/बंड अशा संघर्षांचा अभ्यास पुढील मुद्यांच्या आधारे करता येईल-
  • कारणे/पार्श्वभूमी   
  • स्वरूप, विस्तार, वैशिष्ट्ये
  • प्रमुख नेते व त्यांच्या बाबतीत ठळक घडामोडी
  • यशापयशाची कारणे 
  • परिणाम
  • उपलब्ध असल्यास इतिहासकारांच्या/समकालीनांच्या प्रतिक्रिया.

सांस्कृतिक इतिहास

  • महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशामध्ये दृश्यकलांचा अभ्यास प्राचीन ते आधुनिक अशा क्रमाने करणे सोपे होईल. प्राचीन कला आढळणारी स्थाने, त्यांचा काळ व स्वरूप (आकृत्या, रंग, तंत्रज्ञान इत्यादी) आश्रयदाते, राज्यकर्ते अशा मुद्यांच्या आधारे टेबल फॉर्ममध्ये करता येईल. मध्ययुगीन दृश्यकलांचाही अशाच प्रकारे अभ्यास करता येईल. येथे समकालीन इतर स्थापत्य व चित्रकलांचा आढावा घेतला तर जास्त उपयोगी ठरेल.
  • वाड़्मयप्रकारातील ज्यांचा उल्लेख अभ्यासक्रमात केलेला आहे त्यांची वैशिष्टये, महत्त्वाचे साहित्यकार, त्यांच्या प्रसिध्द रचना, त्यांचे महत्त्व अशा प्रकारे अभ्यास आवश्यक आहे. समकालीन समाजावर प्रभाव पाडणाऱ्या किंवा समकालीन घटनांचे प्रतिबिंब असणाऱ्या साहित्यकृती माहीत असणे आवश्यक आहे.
  • प्रायोगिक कलांपैकी लोककलांचे स्वरूप, त्यांचे सांस्कृतिक-धार्मिक पैलू व त्यांचे विशिष्ट प्रदेश व असल्यास संबंधित महत्त्वाचे कलाकार, त्यांच्या संवर्धनाचे प्रयत्न असे मुद्दे अभ्यासावेत. इतर प्रायोगिक कलांमधील विकासाचे प्रमुख टप्पे, प्रसिध्द/पुरस्कारप्राप्त कलाकार इत्यादी बाबी महत्त्वाच्या आहेत.


 
15 0 0
Share this story

Post Your Comment
मराठी English
Your Name *
Email
  Notify me once my comment is published
Comment *
Content limited to 1000 characters,1000 characters remaining.

Select Language
Share Link