Next
विठाई जगत्र जननी
प्रभाकर बोकील
Friday, July 05 | 01:00 PM
15 0 0
Share this story


वैशाखातल्या उन्हात तप्त झालेली धरणी ज्येष्ठातल्या मेघवर्षावात तृप्त होऊ लागते. जशी धरणीला पावसाची आस, तशी विठ्ठलभक्तांना विठ्ठलदर्शनाची आस लागते. ज्येष्ठ मध्यावर येताच आषाढवारीचे वेध लागतात. आळंदी-देहू इथनं ज्ञानोबा-तुकोबांच्या पालख्यांच्या दिंड्या टाळ-मृदुंगाच्या गजरात पंढरपुराकडे प्रस्थान ठेवतात. गावागावातून त्यांना वारकरी-दिंड्या मिळत जातात. ज्ञानोबांच्या दिंडीला सासवडला सोपानदेवाची दिंडी सामील होते... पंढरपुरी निघते. तुकोबांची दिंडी लोणी-काळभोरमार्गे पंढरपुराकडे चालू लागते. कसाही-कुठूनही, कित्येक मैलांचा प्रवास करत इंद्रायणीपासून सुरू झालेला विठ्ठलभक्तीचा हा वाढता प्रवाह टाळ-मृदुंगाच्या तालावर भान हरपून भीमा-चंद्रभागेकडे वाहू लागतो... तेव्हा मार्गातील दुतर्फा वसलेल्या गावा-शहरांतून तनामनातूनही सुरेल नाद उठतो...                               

आली कुठूनशी कानी टाळ-मृदुंगाची धून,  
नाद विठ्ठल विठ्ठल उठे रोमरोमांतून...                                                                               

हा अविस्मरणीय अभंग लिहिणारे सोपानदेव चौधरी हे बहिणाबाईंचे चिरंजीव. वारकऱ्यांच्या दिंडी-प्रवाहासारखाच आईकडून मुलाकडे आलेला हा काव्यप्रतिभेचा, भक्तीचा प्रवाह! बहिणाबाई तर अशिक्षित. त्यांनी खान्देशी-अहिराणी भाषेत असंख्य ओव्या, भजनं, अभंग रचले... किती, त्याची मोजदाद नाही. त्यातील मोजकेच सोपनदेवांनी  मावसबंधूबरोबर जे लिहून काढले, ते आपल्यापर्यंत पोचले...                                                                                                   

माझं इठ्ठल मंदिर, अवघ्याचं माहेर,                                                                                    
माझं इठ्ठल-रखुमाई, उभे इटेवर!                                                                                    
टाय वाजे खनखन, मुरदुंगाची धून,                                                                                    
तठे चाललं भजन, गह्यरी गह्यरीसन!                                                                                           
आता सरला अभंग, चालली पावली,                                                                                 
‘जे जे इठ्ठल रखुमाई, इठाई माउली!’ 
                                                                        

बहिणाबाई तर तशा हल्लीच्याच (१८८०-१९५१). त्यांनी विठ्ठलाचा ‘माऊली’ म्हणून केलेला उल्लेख नवा नव्हता. तेराव्या शतकांत संत ज्ञानेश्वरांनी त्यांच्या एका अभंगात विठ्ठलाचा  उल्लेख कसा केला हे पाहण्यासारखं आहे...  
                                                                          
वैकुंठवासिनी,
विठाई जगत्र जननी,                                                                                        
तुझा वेधू माझे
मनीं, रंगा येई वो, येई,                                                                                                   
विठाई किठाई माझे
कृष्णाई, कान्हाई...’   
           
                                               
यातल्या ‘किठाई’चा अर्थ नीट लागला नाही तरी, ‘विठाई, कृष्णाई, कान्हाई ’ मधलं ‘आई’चं वेगळेपण मनांत ठसतं. संत आणि भक्त आपापल्या उपास्य दैवाताशी जवळीक साधताना, देव आणि भक्त यामधील अंतर नाहीसं करत, ‘मायबाप, बंधूभगिनी, तो हा सखा चक्रपाणी...’ असं थेट नातंच जोडतात. त्यातूनही आपल्या संतांसाठी तर विठ्ठलाच्या वात्सल्याला ‘माऊली’पेक्षा वेगळा पर्यायच नाही. पितृत्वापेक्षा वेगळं, अलौकिक असणारं हे मातृत्व. त्यामागे ‘कुठल्याही अवस्थेत आपल्यावर दृष्टी ठेवणारी ती केवळ आईच’, ही भावना असते. म्हणून विठ्ठलाची ‘विठाई’ होते, कृष्णाची ‘कृष्णाई’, कान्ह्याची ‘कान्हाई’ होते! अर्जुनदेखील गीता सांगणाऱ्या कृष्णाला ‘कृष्णाई’ म्हणून संबोधतो अन् या गीतेचीदेखील ‘गीताई’ होते! सगळीकडे भाव तोच. मातेच्या वात्सल्याचा. या वात्सल्याची तुलना संतांनी पक्षी-पिल्लाशी, हरीण-पाडसाशी, गाय-वासराशी केली आहे...  अशा मातृत्वाला पर्याय नाही! 
 
‘तू माझी माउली, मी वो तुझा तान्हा,
पाजी प्रेमपान्हा पांडुरंगे!’                                                              

संत नामदेवांचा अशा ‘मातृत्वाच्या’ भावनेत भिजलेला अजून एक अभंग आहे...    
                                                                                    
‘पक्षिणी प्रभाते चारीयासी जाये,
पिलू वाट पाहे उपवासी...
तैसे माझे मन करी वो तुझी आस,
चरण रात्रंदिवस चिंतीतसे!’    

संत कान्होपात्रादेखील अशाच वात्सल्यभावनेतून ‘जननी विठाबाई’ला आळवते,
                                   
‘हरिणीचे पाडस व्याघ्रें धरीयेले,
मजलागी जाहले तैसे देवा!
तुजवीण ठाव न दिसे त्रिभुवनी,
 धावे हो जननी विठाबाई!          
                                                                                                               
तर नामदेवांची शिष्या संत जनाबाई ‘पंढरीच्या आईची’ विनवणी करते...

‘मी वत्स माझी गाई, न ये आता करूं काई,
येई माझे हरिणी, चुकले पाडस दासी जनी!                                                                                                                                                       
मी तुझे गा लेकरू, नको मजसी अव्हेरुं,
ये गं ये गं विठाबाई, माझे पंढरीचे आई!’                                                                                  

असं अद्वितीय ‘आईचं वात्सल्य’ विठ्ठलात अपेक्षित आहे... म्हणून विठ्ठलाची होते ‘विठाई’!        
                                                                           
‘भुकेलिया बाळा अति शोक करी,
वाट पाहे परी माउलीची’,

ही तुकोबांच्या जिवाला भेटीलागी लागलेली ‘आस’ वेगळी नसतेच. म्हणून ते म्हणतात,

‘पाळशील लळे दीन वो वत्सले, विठ्ठले कृपाळे जननीये!’      
                                                       
आपल्या समाजमनात असंख्य स्त्रीदैवतं असताना विठ्ठलाला ‘विठाई’ का संबोधलं असेल या साऱ्या संतांनी? दुर्गा, चंडिका, महिषासुरमर्दिनी, अशा विविध कारणांनी झालेल्या अवतारांत कदाचित ‘पूर्ण वात्सल्याचा’ अनुभव  कठीण असल्यामुळे आपल्या संतमंडळींनी, मायबापांच्या सेवेत रमलेल्या पुंडलिकासाठी अठ्ठावीस युगं कटीवर हात ठेवून विटेवर ‘समचरण’ उभ्या अवस्थेतल्या विठ्ठलात पूर्ण वात्सल्य पाहिलं असावं! मातेचं नातं हे ‘गर्भात जोडलं जाणारं आद्य नातं’ मानण्याच्या संस्कारातून हे घडलं असावं. हेच नातं या दैवताला विश्वजननीत्वदेखील बहाल करतं. जिच्या दृष्टीत सगळेच समसमान आहेत, त्यासाठी सर्वांना समान सावली देणारी ‘समचरण’ अशी विठाई! यात विठ्ठलाच्या अर्थात ‘विठाई’ दर्शनाची आर्तता आहे. एरवी ‘बापरखुमादेवीवरे’ अशी भावना असताना अन् विठ्ठलाच्या वामांगी खुद्द ‘रखुमाई’ असताना विठ्ठलाला मातृत्व बहाल करणं हे विशेष!
बहिणाबाई, कान्होपात्र, जनाबाई, अशा साऱ्या स्त्रीसंतांनी कोवळं नातं निर्माण करत, विठ्ठलाला ‘विठाबाई’, ‘विठाई’, ‘ईठाई’ म्हणत हक्काचं ‘माहेर’देखील निर्माण केलं! प्रपंचाचा भव-ताप म्हणजे सासर, आणि निवाऱ्याची ‘साऊली’ म्हणजे विठ्ठल ‘माऊली’ त्यामुळे साहजिकच पंढरी हे ‘माहेर’ झालं! लग्न होऊन मुलगी सासरी निघताना एरवीचं तिचं सामान्य ‘घर’ हे क्षणार्धात मायेची ओढ लावणारं ‘माहेर’ होतं! ‘माहेरा’तल्या मायेशी, हळवेपणाशी पुरुष निव्वळ त्रयस्थच... पूर्णतः अनभिज्ञ. ‘माहेर’च्या ओढीतला हळवेपणा पुरुषांना कसा कळावा? निखळ मातृत्वाच्या अनुभवालादेखील तो पारखाच. तरीही पुरुष-संत स्त्री-संतांच्या बरोबरीनं विठ्ठलाला ‘माऊली’पण, ‘मातृत्व’ बहाल करून, पंढरी हेच ‘माहेर’ असं म्हणतात, तेव्हा या शब्दांना विशेष अर्थ प्राप्त होतो. जसं संत एकनाथ सहज म्हणून जातात...

‘माझे माहेर पंढरी, आहे भीवरेच्या तीरी’!    
                                                                                
संत नामदेवदेखील हे माहेराचं नातं अधोरेखित करतात, 

‘नेत्र माझे रोडले, आठवे माहेर, कैं भेटेन निरंतर बाईयांनो..’                                                              

या माहेरची ओढ किती आणि कशी, ती तुकोबा सांगतात,

‘दिवाळीच्या मुळां लेकी आसावली, पाहतसे वाटुली पंढरीची!’
                                                          
अशी ही ‘विठाई’ हे जसं विश्वजननी मातेचं रूप, तसं आपलं शरीर हे विश्वाचं लघुरूप! विश्वजननीशी जोडलेली असते या शरीराची नाळ. ‘जे पिंडी ते ब्रह्मांडी’ याच न्यायानं ‘जे ब्रह्मांडी ते पिंडी’ हे साहजिकच आहे. जर शरीर हेच विश्व आहे तर आतला आत्मा हा परमेश्वर विठ्ठल! म्हणून संत एकनाथ म्हणतात,

‘काया ही पंढरी, आत्मा हा विठ्ठल, नांदतो केवळ पांडुरंग!’                                                                   

तद्वतच आपली भक्ती म्हणजे अंतरंगात वाहणारी पंढरीची चंद्रभागा, दया-क्षमा-शांती हे ‘भवताला’चं वाळवंट, ध्यान-ज्ञान-पूजा हा तीरावरचा वेणुनाद अन् दहा इंद्रियांचा मेळ हाच गोपाळमेळा, असा ज्याचा देह असेल, ती पंढरी. तिथे ‘विठाई’चं वास्तव्य निश्चित! म्हणूनच मूळ ‘स्वरूपाशी’ नाळ जोडण्यासाठी, आषाढी-कार्तिकीला टाळ-मृदुंगांच्या तालावर वाजतगाजत दिंड्या-पताका घेऊन नाचत येणारे वैष्णव या वाळवंटी या साऱ्या पसाऱ्याचा खेळ मांडतात...

होतो जयजयकार गर्जत अंबर,
मातले हे वैष्णव वीर रे,
तुका म्हणे सोपी केली पायवाट,
उतारवया भवसागर रे!
खेळ मांडियेला वाळवंटी घाई,
नाचती वैष्णव भाई रे!        
                                                          
शतकानुशतकं जिच्या समचरणी संत-माहात्म्यांनी मस्तक टेकलं, त्या ‘माऊली’ची जिवाची भेट झाल्यावर, भावनेचं नातं असलेलं ‘माहेर’ सोडून जाताना साऱ्याच भक्तांची मनोवस्था तुकोबा सांगतात...  
                                           
‘कन्या सासुऱ्यासी जाये, मागे परतोनी पाहे....!                                
 
15 0 0
Share this story

Post Your Comment
मराठी English
Your Name *
Email
  Notify me once my comment is published
Comment *
Content limited to 1000 characters,1000 characters remaining.

Select Language
Share Link