Next
मानवी हक्क - प्रश्नांचे स्वरूप
फारुक नाईकवाडे
Friday, October 04 | 05:00 PM
15 0 0
Share this story

राज्य सेवा मुख्य परीक्षा पेपर तीनमध्ये मनुष्यबळ विकास आणि मानवी हक्क या घटकांचा समावेश करण्यात आला आहे. इतर पेपर आणि या पेपरमध्ये काही मूलभूत फरक आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण आणि अभ्यास करणे गरजेचे आहे. या पेपरच्या सन २०१५ पासूनच्या प्रश्नपत्रिकांमधील काही प्रातिनिधिक प्रश्न पाहू. 

जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार आरोग्याचे समाजिक घटक कोणते?
(a) लिंगभेद (b) सांडपाणी सुविधा
(c) पर्यावरणपोषण (d) सामाजिक स्थिरता
१) (a) आणि (b) २) (a) (b) (c) आणि (d)
३) (a) (b) आणि (d) ४) (a) (b) आणि (c) 

आंतरराष्ट्रीय महिलादिन पुढीलपैकी कोणत्या घटनेच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो?
१) आंतरराष्ट्रीय स्त्रीवर्ष दशकपूर्तीच्या स्मरणार्थ.
२) इ.स. १९२१ मध्ये फ्रान्समधील कष्टकरी स्त्रीसंघटनांनी स्त्रीअत्याचाराच्या विरोधात केलेल्या संघर्षाच्या स्मरणार्थ.
३) ८ मार्च १९०८ रोजी अमेरिकेतील स्त्रीकामगारांनी केलेल्या ऐतिहासिक कामगिरीच्या स्मरणार्थ.
४) ८ मार्च १९०७ रोजी स्टुटगार्ड येथे भरलेल्या आंतरराष्ट्रीय महिला परिषदेच्या ठरावानुसार.

भारतीय शालेय शिक्षणात साहाय्य करणारी शिखरसंस्था कोणती?
१) केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण बोर्ड
२) राष्ट्रीय शिक्षण संशोधन व प्रशिक्षण परिषद
३) केंद्रीय शैक्षणिक तंत्रज्ञान संस्था 
४) अखिल भारतीय तंत्रशिक्षण परिषद

पुढीलपैकी कोणत्या विचारवंतांनी भारतातील दारिद्र्याला जातिव्यवस्था, कुटुंब - नातेसंबंधरचना, धर्मश्रद्धा आणि सत्तासंपादनासाठी सवंगतेचा घेतला जाणारा आधार कारणीभूत आहे याचे विवेचन केले?
(a) जोसेफ शुम्पिटर (b) मॅक्स वेबर 
(c) ऑर्थर ल्युईस (d) गुन्नार मिर्डाल
१) फक्त (a) २) (a) आणि (b)
३) (a) (b) आणि (c) ४) वरीलपैकी सर्व

भारताचा राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग -
a) मानवी हक्कांच्या उल्लंघनाविषयीच्या माध्यमातील वृत्तांताची किंवा अहवालाची स्वतःहून दखल घेऊ शकतो. (कोणतीही औपचारिक तक्रार नसताना)
b) तो अशा प्रकरणातील संबंधित पक्षांवर नोटीस बजावून त्यांच्याकडून विशिष्ट कालमर्यादेत त्या प्रकरणाच्या सविस्तर अहवालाची मागणी करू शकतो. 
पर्यायी उत्तरे : 
१) a आणि b दोन्ही विधाने बरोबर आहेत
२) कोणतेही विधान बरोबर नाही.
३) फक्त a विधान बरोबर आहे. 
४) फक्त b विधान बरोबर आहे. 

पुढीलपैकी कोणते वाक्य बरोबर आहे / आहेत?
१) भारत आंतरराष्ट्रीय श्रमसंघटनेचा स्थायी सदस्य आहे.
२) भारत आंतरराष्ट्रीय श्रमसंघटनेचा सदस्य या नात्याने श्रमिक कल्याणाच्या आंतरराष्ट्रीय धोरणाच्या मूल्यांकनासाठी योगदान देतो.
३) जिनिव्हा येथे सन २०१५ मध्ये आंतरराष्ट्रीय श्रमपरिषदेचे १०४वे सत्र संपन्न झाले.
४) जिनिव्हा येथे सन २०१५ मध्ये आंतरराष्ट्रीय श्रमपरिषदेच्या कार्यकारिणी मंडळाचे ३२४वे सत्र संपन्न झाले.

----- ह्यांच्या एकत्रीकरणामुळे वृद्धांसाठी फार गंभीर समस्या उद्भवली आहे.
a) संयुक्त कुटुंब पद्धतीचे विघटन.
b) वेगाने होत असलेले औद्योगिकीकरण आणि नागरीकरण.
c) बदललेली सामाजिक मूल्यव्यवस्था
d) महिलांनी नोकरीसाठी घराबाहेर जाण्याचे वाढते प्रमाण.
पर्यायी उत्तरे :
१) a, b विधाने योग्य. २) b, c, d विधाने योग्य.
३) a, b, c विधाने योग्य. ४) a, b, d विधाने योग्य.

२०११च्या जनगणनेनुसार भिन्नपणे सक्षम लोकांची अनुमानित संख्या किती आहे?
१) १८ दशलक्ष २) २१.९ दशलक्ष
३) २६.८ दशलक्ष ४) ४० दशलक्ष

पुढीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
a) विकास आणि नैसर्गिक आपत्तीचा प्रभाव म्हणून विस्थापनाचा जनसंख्येच्या निवडक भागावर परिणाम होतो.
b) आपत्ती आर्थिक व्यवस्थेचे नुकसान करते. आपत्तीने प्रभावित लोकांच्या पुनर्वसनासाठी भौतिक सोयी व वितरणाच्या जाळ्याशी चटकन पुनर्स्थापना करतील अशा कार्यक्रमांची व्यूहरचनांची गरज असते.
पर्यायी उत्तरे
१) फक्त a चुकीचे २) फक्त b चुकीचे
३) दोन्ही विधाने अचूक ४) दोन्ही विधाने चूक

पुढीलपैकी कोणत्या व्यक्तींच्या नावाने महाराष्ट्र सरकारद्वारा राज्यस्तरावरील व्यक्तीला रु. एक लाख व दोन संस्थांना रु. पन्नास हजार रुपयांचा पुरस्कार देवदासी कल्याणासाठी दिला जातो.
१) सेथू लक्ष्मीबाई २) महात्मा गांधी
३) इ. व्ही. रामास्वामी पेरीयार ४) लताताई सकट

हे सगळे संबंधित घटकविषयाच्या एखाद्या पैलू किंवा आयामाबाबतचे प्रातिनिधिक प्रश्न आहेत. तरीही केवळ या काही प्रश्नांवरून या पेपरच्या तयारीबाबत चौकट आखून घेता येणे शक्य नसले तरी पुढील मुद्दे समजून घेणे तयारीच्या दृष्टीने उपयुक्त ठरेल-
कोणत्याही विषयाच्या तयारीमध्ये आवश्यक मूलभूत संज्ञा आणि संकल्पना इथेही समजून घ्यायच्या आहेत. मात्र या संकल्पना आणि संज्ञांबाबत स्वतःचे मत (योग्य व स्वीकारार्ह) बनवणे महत्त्वाचे आहे. 
कायदे, कालक्रम, आंतरराष्ट्रीय ठराव व करार, संस्था याबाबतची तथ्ये नेमकेपणाने लक्षात ठेवावी.
अभ्यासक्रमातील प्रत्येक घटकामध्ये समाविष्ट प्रत्येक मुद्द्याचा मूलभूत आणि आकलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे.
मानवी हक्क घटकातील मुद्द्यांबाबत कारणमीमांसा समजून घेणे आवश्यक आहे.
मनुष्यबळ विकासामधील सर्व घटकांबाबत सद्यःस्थिती, महत्त्व, सामाजिक आयाम व शासकीय प्रयत्न, आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील कार्यक्रम समजून घेणे आवश्यक आहे.
शासकीय योजना तसेच नेमलेले आयोग हे कल्याणकारी शासनाचे उपक्रम असतात. त्या दृष्टीने त्यांच्या तरतुदी, मूल्यमापन व इतर संबंधित महत्त्वाचे मुद्दे नेमकेपणाने माहीत असायला हवेत.
या विश्लेषणाच्या आधारावर ‘पेपर-तीन’ची तयारी कशी करायची ते पुुढील लेखात पाहू. 

 
15 0 0
Share this story

Post Your Comment
मराठी English
Your Name *
Email
  Notify me once my comment is published
Comment *
Content limited to 1000 characters,1000 characters remaining.

Select Language
Share Link